Odporność to nie mięsień. Nowe spojrzenie na układ odpornościowy

Mówimy, że ktoś ma „silną” albo „słabą” odporność, jakby chodziło o mięsień, który można wytrenować. Według Melindy Fagan, profesor filozofii z Uniwersytetu Utah, to uproszczenie jest mylące i może podsycać nieufność wobec szczepień. Badacz proponuje zamiast niego prosty schemat o nazwie YES, opisany w czasopiśmie „Biology & Philosophy”.

Dlaczego „silna” i „słaba” to złe określenia

Fagan zwraca uwagę, że układ odpornościowy nie służy wyłącznie obronie. Jego komórki i szlaki sygnałowe są powiązane z innymi układami organizmu, także z rozwojem i funkcjami poznawczymi. Układ ten jest przy tym stale aktywny i stale współdziała z resztą ciała oraz z otoczeniem. Jak podkreśla Fagan: „Układ odpornościowy nie służy tylko do obrony!” Nie da się więc go po prostu „nastawić” na wyższy poziom.

Według Fagan ma to skutki społeczne. Hasło „silniejsza odporność” świetnie się sprzedaje, więc szczepionka może wyglądać na kolejną ofertę tego samego rodzaju, tym razem od potężnych instytucji. Do tego dochodzi analogia do mięśnia: jeśli odporność trzeba „ćwiczyć” w kontakcie z patogenami, szczepienie zaczyna przypominać oszukańczy skrót w porównaniu z „naturalną” odpornością po przechorowaniu. Fagan mówi o „kulturowym środowisku nieufności” wokół szczepionek.

Schemat YES: własna, skuteczna, swoista

Nazwa pochodzi od trzech cech odporności w języku angielskim:

• Yours (twoja) – układ odpornościowy rozwija się razem z organizmem i nie da się go „przejąć” ani odebrać.
• Effective (skuteczna) – odporność rozwiązuje problemy, które pojawiają się w organizmie, i robi to nieustannie. Nie jest doskonała. Odpowiedź odpornościowa bywa kosztowna dla zdrowych tkanek, a choroby autoimmunologiczne to awarie w systemie, który mimo to działa skutecznie.
• Specific (swoista) – rozproszone działania wielu komponentów łączą się w precyzyjną, ukierunkowaną odpowiedź, którą Fagan porównuje do zatrzaskującej się pułapki.

W tym ujęciu szczepionka jest tylko sposobem na usprawnienie jednej konkretnej odpowiedzi spośród mnóstwa procesów, które i tak trwają. Fagan uważa, że szczepionki działają właśnie dlatego, że robią tak niewiele: to wykalibrowane w badaniach „szturchnięcie”, które zmienia bieżącą aktywność układu w jeden określony sposób.

Dla kogo i z jakimi ograniczeniami

Schemat ma być narzędziem do rozmowy, na przykład lekarza z rodzicem, który obawia się szczepienia dziecka. Fagan podkreśla jednak, że YES to co najwyżej mały element rozwiązania. Nie zwalcza celowej dezinformacji, a do działania potrzebuje zaufania między rozmówcami. Bez niego sam model niewiele zmieni.

Ważna jest też idea stojąca za całością: osoba niebędąca specjalistą nie musi uczyć się immunologii. Wystarczy, że ma zrozumienie przydatne w codziennym życiu i zgodne z aktualną wiedzą naukową. Z takiej wymiany mogą skorzystać również lekarze, bo rozmowa z pacjentem staje się wtedy współpracą, a nie jednostronnym przekazem.

Co to znaczy dla polskiego czytelnika

Choć praca dotyczy głównie sytuacji w Stanach Zjednoczonych, opisany problem jest znajomy także w Polsce. U nas również popularne są suplementy i preparaty reklamowane hasłem „wzmacniania odporności”, a część rodziców ma wątpliwości wobec szczepień. Warto więc pamiętać, że odporność nie jest suwakiem, który można przesunąć na „mocniej” za pomocą kolejnego produktu.

Trzeba też zachować ostrożność. To propozycja filozoficzna, a nie badanie klinicznie sprawdzające, czy taki sposób tłumaczenia faktycznie zwiększa zaufanie do szczepień. Jeśli masz pytania o szczepienia swoje lub dziecka, najlepszym rozmówcą pozostaje lekarz rodzinny albo pediatra.

Źródło: Medical Xpress – „Q&A: Rethinking immunity beyond 'strong’ and 'weak’”